Przedmiot w danym roku akademickim mogą prowadzić: prof. Barbara Fatyga, dr Bogna Kietlińska lub dr Aleksandra Zalewska-Królak
Cele zajęć to: a) praktyczne przygotowanie Uczestników do analizy i interpretacji tekstów pisanych i mówionych (a następnie zapisanych); b) przygotowanie do samodzielnego i zespołowego projektowania, realizowania i opracowywania badań jakościowych; c) prezentacja oryginalnego podejścia metodologicznego do pracy z tekstami; d) rozwijanie i ćwiczenie wiedzy, wyobraźni teoretycznej i metodologicznej; e) zajęcia uczulają również na problemy etyczne związane z prowadzeniem badań terenowych i ich wykorzystywaniem w pracy naukowej oraz w praktykach społecznych. UWAGA! Uczestnicy muszą być przygotowani na to, że, pracując w zespołach będą spośród siebie losować osobę, która udzieli narracyjnego wywiadu biograficznego, a następnie zespół na tekście tego wywiadu będzie testował nowopoznane metody analizy i interpretacji. Prowadzące zajęcia nie będą miały dostępu do tego materiału. Oceniać będziemy jedynie zanonimizowany raport z badania. Zajęcia prowadzone są w formie warsztatu badawczego.
Pełny opis przedmiotu:
Przedmiot ma na celu praktyczną naukę rzetelnego wykonywania badań jakościowych, z naciskiem nie tyle na poprawne zrealizowanie wywiadu, co na opracowanie wytworzonego materiału. Generalne założenia pracy z tekstami jest następujące: tekst jest zbiorem odpowiedzi – rolą badaczy jest postawić mu odpowiednie pytania oraz zinterpretować odszukane i zrekonstruowane w tekście odpowiedzi na nie. Pytania, założenia i hipotezy mogą powstawać, (ale także się zmieniać lub modyfikować) w trakcie całego procesu badawczego. Oprócz metodologii pracy z tekstami (nie tylko biograficznymi) uczymy tu także pracy zespołowej i praktycznego zastosowania zasad etycznych obowiązujących w naukach społecznych, a także pisania raportów z badań. Przede wszystkim chodzi tu o zasady: poufności – anonimowości, jawności warsztatu naukowego i o zasadę rzetelnego stosowania metod badawczych. Z tego punktu widzenia szczególnie ważne jest doświadczenie, (zarazem swoisty ryt przejścia dla młodych badaczek i badaczy), które polega na tym, iż wywiad narracyjny biograficzny jest od początku do końca realizowany i opracowywany w kilkuosobowym Zespole badawczym pracującym razem pod opieką prowadzących zajęcia. Jeśli historia życia staje się wspólną własnością badaczy i osoby badanej (wylosowanej z Zespołu) to trudniej zachowywać się nieetycznie. Doświadczenie to skutecznie zabezpiecza na przyszłość przed traktowaniem materiałów uzyskanych od badanych jako nie mających biograficznego adresu i uczula na stosowanie zasady anonimowości. Ważne jest, że osoba prowadząca zajęcia nie ma bezpośredniego dostępu do tekstu wywiadu, (ewentualnie poznaje jego niewielkie fragmenty podczas wspólnych prac analitycznych). Ocenia jedynie końcowy raport z badania. Taki sposób prowadzenia warsztatu pokazuje na czym polegają różnice między tradycyjną metodą ilościową a metodami badań jakościowych w całym procesie badawczym.
Forma dydaktyczna zajęć:
Zajęcia mają charakter warsztatowy. Studenci w mini-zespołach badawczych (3-4-osobowych), pod opieką prowadzących, po zapoznaniu się z podstawami metody biograficznej, przeprowadzą narracyjny wywiad biograficzny, dokonując jego dokładnej transkrypcji (prowadzący zajęcia nie mają dostępu do tekstu) oraz przeanalizują go przy użyciu autorskiej metodologii wypracowywanej przez Barbarę Fatygę i zespół badaczy od 1986 roku współpracujących nad rozwijaniem i udoskonalaniem konkretnych metod i tricków badawczych. Możliwości każdej metody będą szczegółowo omawiane na przykładach z konkretnych badań. Ze względu na ilość materiału dydaktycznego wymagana jest systematyczna praca zespołu również poza zajęciami (zadania domowe co tydzień). Po wstępie mającym charakter konwersatoryjny, kolejne zajęcia będą przebiegać następująco: podczas 1 godziny prowadzące zajęcia będą odpowiadać na pytania, omawiać sukcesy i porażki oraz wątpliwości dotyczące wykonanej przez zespół pracy „domowej”. W 2 godzinie zajęć będziemy prezentować nową metodę wraz z przykładami jej zastosowania w badaniach do samodzielnego przetestowania w kolejnym zadaniu domowym. Na poznanie bardziej złożonych metod poświęcamy po dwa zajęcia. Na zaliczenie wymagamy wspólnego napisania raportu z wykorzystaniem co najmniej 2 z poznanych metod analizy tekstu.
UWAGA! Zarówno w trakcie semestru, jak i w okresie sesji (przygotowywania raportu) służymy pomocą w postaci konsultacji online, na które prosimy umawiać się mailem lub po zajęciach. Na potrzeby zajęć dla grup studenckich utworzyłyśmy dysk współdzielony, na którym zamieszczane są instrukcje badawcze, literatura dostępna online i inne pomocne materiały dydaktyczne.
Sposób zaliczenia:
Zaliczenie na podstawie opracowania wywiadu narracyjnego. Podczas warsztatu Studenci systematycznie pracują w grupach – mini-zespołach badawczych, dlatego szczególnie ważna jest obecność na wszystkich zajęciach. Każda nieobecność musi zostać usprawiedliwiona, a materiał – dzięki pomocy zespołu – nadrobiony. Podstawą zaliczenia jest zespołowo przygotowany raport z badania tekstu narracyjnego wywiadu biograficznego. Aby uzyskać zaliczenie w raporcie powinny zostać wykorzystane co najmniej 2 z poznanych metod analizy tekstu. (Użycie metody podziału tekstu na tematy i motywy jest obligatoryjne; kolejna/e metoda/y do wyboru w zależności od problemu badawczego, jaki zespół zdecyduje się opracować). Na podwyższenie oceny będzie wpływała inwencja metodologiczna zespołu czyli modyfikowanie poznanych metod lub wymyślenie nowych, własnych. Metodami tymi musi zostać przeanalizowany cały tekst. Koniecznym elementem pracy winna być część interpretacyjna (wnioski z badania) oraz krytyczna metarefleksja nad przebiegiem procesu badawczego.
Tematów zajęć wraz z literaturą:
I. Wprowadzenie do badań metodą biograficzną – wywiady i inne materiały narracyjne
Wyjaśnimy na czym polega metoda biograficzna w socjologii oraz omówimy historię paradygmatu jakościowego, w tym podejście Fritza Schützego, które jest tu punktem wyjścia (ale niekoniecznie – dojścia). Zastanowimy się nad specyfiką procesu badawczego i wyborem problemów badawczych, jakie umożliwiają biografie. Pokażemy dlaczego należy pracować zespołowo. Omówimy praktyczne wskazówki co do zasad pracy zespołowej oraz dotyczące realizacji wywiadu, po czym podzielicie się Państwo na zespoły. Na wykonanie wywiadu przewidziane są 2 tygodnie + tydzień na transkrypcję. Problemy etyczne będą dotyczyć Uczestniczek i Uczestników zajęć bezpośrednio, więc nie tylko się Państwo będziecie o nich uczyć, ale także przeżyjecie je niejako na własnej skórze. Zasady dyskrecji i anonimowości muszą tutaj obowiązywać w sposób bezwzględny. Omówimy także zasady transkrypcji materiału.
O (obowiązkowa literatura)
1) K. Kaźmierska, Wywiad narracyjny – technika i pojęcie analityczne, (w:) M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek, Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, 1996, ss.35-44.
2) I. Helling, Metoda badań biograficznych, (w:) J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, Warszawa-Poznań 1990, ss.13-37.
D (dodatkowa literatura)
1) A. Rokuszewska-Pawełek, Miejsce biografii w socjologii interpretatywnej. Program socjologii biografistycznj Fritza Schützego, (w:) ASK. Społeczeństwo. Badania. Metody nr 1/1996, ss.37-54.
2) A. Piotrowski, Wstęp, (w:) M. Czyżewski A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek, Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, 1996, ss.5-11.
II. Metodologia teorii ugruntowanej, specyfika badań jakościowych
Te zajęcia poświęcimy teoretycznej i praktycznej refleksji nad metodologią teorii ugruntowanej Anselma Straussa, analizie dyskursu oraz analizie konwersacyjnej. Przedstawimy podstawowe założenia MTU oraz sprawdzimy, jak działają one w praktyce. W trakcie warsztatu postaramy się przejść przez kolejne etapy postępowania badawczego w paradygmacie kodowania metodologii teorii ugruntowanej. To będzie mocne wprowadzenie w świat analiz jakościowych i twórczego traktowania metodologii, które są fundamentalnymi praktykami naszego „ścieżkowego credo”.
O
1) K. Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Warszawa 2000, ss.7-58.
D
1) B. Glaser, A. Strauss, Odkrywanie teorii ugruntowanej, Kraków 2009.
2) E. Zakrzewska-Manterys, Odteoretycznienie świata społecznego. Podstawowe pojęcia teorii ugruntowanej [w:] „Studia Socjologiczne” nr 1/1996.
O
1) M. Czyżewski, Teorie dyskursu i dyskursy teorii, [w:] „Kultura i społeczeństwo”, nr 2, 2013, ss. 3-25.
2) G. Rose, Analiza dyskursu I. Tekst, intertekstualność i kontekst, [w:] Tejże, Interpretacja materiałów wizualnych, Warszawa 2010, PWN, ss. 173-205.
D
1) A. Horolets, J. Bielecka-Prus (red.), Metodologiczne i teoretyczne dylematy analizy dyskursu (cały tom), Przegląd Socjologii Jakościowej, Tom IX, nr 1, 2013.
III. Typy materiałów biograficznych
Zaczniemy od omówienia typów materiałów narracyjnych i biograficznych pod kątem możliwości ich wykorzystywania w badaniach. Zajmiemy się rozróżnieniami biografii i autobiografii oraz postaci wypowiadających się w tekście. Przyjrzymy się także konstrukcjom pamiętnika, dziennika, narracyjnych wywiadów: biograficznego i tematycznego. Podczas zajęć będziemy korzystać z materiałów biograficznych z Archiwum Badań nad Życiem Codziennym (http://archiwum.edu.pl) oraz przykładami z naszych własnych badań.
O
1) Ph. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, Kraków 2001, ss. V-XVII; 1-56. 2) W. McKinley Runyan, Struktura narracji biograficznej, (w:) tegoż, Historie życia a psychobiografia, Warszawa 1992, ss. 67-84.
D
1) B. Fatyga, J. Siemaszko, Życie i poglądy młodzieży wiejskiej w latach kryzysu 1982-1983, Warszawa 1989, ss. 16-44; 83-116.
IV. Pierwsze spojrzenie na tekst
Zakładamy, że na tych zajęciach uczestnicy będą już dysponowali swoimi, przetranskrybowanymi materiałami. Zaczniemy od wieloznacznego pojęcia „analiza treści”. Omówimy tradycyjny podział na formą tekstu i treść, w tym koncepcję „warstw dzieła literackiego” Romana Ingardena. W trakcie zajęć zobaczymy, jak można dzielić tekst odnajdując jego wewnętrzne uporządkowania. Przeanalizujemy podział na warstwy oraz przyjrzymy się, co z tego wynika dla dalszego postępowania badawczego. Przygotujemy teksty do dalszej pracy, dzieląc je na tematy i motywy, zewidencjonujemy postacie i grupy występujące w tekście. Po tym zabiegu zaczną się wyłaniać problemy badawcze, pytania i hipotezy, które trzeba będzie notować w trakcie całego procesu badawczego – nauczymy się jak to robić.
O
1) B. Fatyga, Badania biograficzne: struktura tekstu, oraz analiza struktury tekstu (w:) tejże, Dzicy z naszej ulicy. antropologia kultury młodzieżowej, Warszawa 1999, ss. 155-157.
2) E. Babbie, Analiza treści, (w:) tegoż, Badania społeczne w praktyce, Warszawa 2003, ss. 341-353.
D
1) R. Ingarden, O dziele literackim, Warszawa 1988, ss.52-69; 99-135; 147-166; 212-223;
2) M. Czyżewski, Generalne kierunki opracowania, wymiary analityczne, (w:) M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek, Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, 1996, ss.45-51.
V. Modele dróg życiowych, schematy i przemiany biograficzne, procesy trajektoryjne
Zbadamy możliwości analizy przebiegu życia, ustalimy schematy biograficzne, przedyskutujemy koncepcję faz życia i przemian biograficznych. Przyjrzymy się możliwościom jakie niesie pojęcie trajektorii. Zobaczymy także jakie wnioski można wyciągać z tego rodzaju analiz. Spróbujemy odtworzyć drogę (lub drogi) życiową(e) postaci występujących w tekście.
O
1) E. Hajduk, Kulturowe wyznaczniki biegu życia, Warszawa 2001, ss. 30-62.
2)G. Riemann, F. Schütze, „Trajektoria” jako podstawowa koncepcja teoretyczna w analizach cierpienia i bezładnych procesów społecznych, (w:) „Kultura i Społeczeństwo”, nr 2, 1992.
D
1) Ch. Bühler, Struktury biegu życia, (w:) tejże, Bieg życia ludzkiego, Warszawa 1999, ss.319-437.
2) B. Fatyga, Drogi życiowe liderów i aktywność członków różnych grup młodzieżowych, (w:) tejże, Dzicy z naszej ulicy. antropologia kultury młodzieżowej, Warszawa 1999, ss.191-200.
VI. TST i Inwentarz JA-MY-ONI
Podczas tych zajęć zajmiemy się metodami, które dają możliwości ścisłego opisu autoprezentacji i autoidentyfikacji narratora oraz sieci i interakcji społecznych udokumentowanych przezeń w tekście. Poznamy genezę tych metod (Test Dwudziestu Stwierdzeń) i ich zmodyfikowane odmiany przetestowane na materiale empirycznym przez Fatygę i zespoły badawcze, z którymi je współtworzyła. Dodatkowymi narzędziami będą tutaj analiza frekwencji i autorska metoda Fatygi: oznaczanie temperatur emocjonalnych w tekście. Spróbujemy razem wykonać Inwentarz na wybranym fragmencie tekstu.
O
1) Z. Bokszański, Tożsamość, interakcja, grupa: tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej, Łódź 1989, ss.99-120.
D
1) P. Zieliński, Inwentarz JA-MY-ONI i odpowiedź na pytanie „kim jesteś”, (w:) B. Fatyga, K. Górniak, P. Zieliński, Dwie Europy. Młodzi Niemcy i młodzi Polacy na przełomie wieków, T.1, Plemienny wróg – globalny kumpel. Portret młodych Polaków, ss.15-29.
2) B. Fatyga, Wędrujące pytanie o wolność. Raport z badań, Warszawa 2009.
VII. Mapy świata
Uzyskane dotąd wyniki oraz inne, nowe zagadnienia odkryte w tekstach, można przedstawiać w formach graficznych, takich jak np. „Mapa Ich Świata” – metoda w wersji Antoniny Guryckiej i jej zespołu. Pokażemy jak narodził się pomysł takiego sposobu prezentacji świata społecznego oraz co jeszcze „mapa świata” może zilustrować i jakie struktury rzeczywistości społeczno-kulturalnej przy pomocy tej metody można odkryć lub wyraźniej zobaczyć. Opracujemy razem taką mapę dla wybranego fragmentu tekstu
O
1) A, Gurycka (red.), Typologia i funkcje obrazu świata w umyśle człowieka, Poznań bd, ss. 53-135.
D
1) B. Fatyga, Style życia młodzieży w wielkim i małym mieście, (w:) B. Fatyga, J. Sierosławski, Uczniowie i nauczyciele o stylach życia młodzieży i narkotykach, Warszawa 1999, ss. 72-75.
VIII. i IX. Pola semantyczne
Na zajęciach zaprezentowane zostaną różne wersje tej metody w trakcie jej historycznego rozwoju. My będziemy się posługiwać wersją Regine Robin, zmodyfikowaną przez Fatygę i Marka Kłosińskiego. Pokażemy różne przykłady wykorzystywania pól semantycznych w badaniach oraz jakie wyniki można osiągnąć. Zrobimy razem fragment analizy by zobaczyć i ewentualnie porozwiązywać problemy, jakie się tutaj pojawiają. Będziemy rekonstruować pola dla wybranego słowa-klucza, mierzyć temperatury wyrażeń, liczyć frekwencje w sieciach semantycznych.
O
1) R. Robin, Badanie pól semantycznych, (w:) M. Głowiński (red.), Język i społeczeństwo, Warszawa 1980.
2) B. Fatyga, Pole semantyczne, (w:) tejże, Dzicy z naszej ulicy. antropologia kultury młodzieżowej, Warszawa 1999, ss.160-163.
D
1) M. Kłosiński, Obraz bezrobocia i bezrobotnych w polskiej prasie, (w:) „Kultura i Społeczeństwo”, nr 3, 1994.
2) M. Dudkiewicz, Zastosowanie analizy pola semantycznego i analizy gloss dla zaprezentowania sposobu postrzegania świata społecznego (w:) „Przegląd Socjologii Jakościowej” Tom II, nr 1, 2006, (na: http://www.qualitativesociologyreview.org/PL/volume2_pl.php).
X i XI. Praca z metaforami
Tym razem przyjrzymy się możliwościom zoperacjonalizowania pojęć z zakresu poetyki (tropologii, a w szczególności teorii metafory). Przypomnimy sobie główne tropy literackie, w tym czym są metafory i metonimie i nieco poszerzymy wiedzę o nich i o ich przydatności. Poznamy rodzaje metafor i metonimii (punktem wyjścia jest tu teoria metafory George’a Lakoffa i Marca Johnsona) oraz wyjaśnimy do czego ich badanie może być przydatne. Poznamy i przećwiczymy dwie nowe techniki składające się na autorską metodę „Piramidy metafor” opracowaną i pierwszy raz przetestowaną przez Fatygę: technikę warstwowego zdejmowania metafor z tekstu oraz technikę systemowego badania ich znaczenia w celu określenia konsekwencji i koherencji systemu metaforycznego tekstu. Podczas zajęć zrobimy razem fragment tekstu aby utworzyć Piramidę metafor i przyjrzeć się jak można ją zinterpretować.
O
1) G. Lakoff, M. Johnson, Metafory w naszym życiu, Warszawa 1988, ss. 5-123.
2) B. Fatyga, P. Zieliński, Tempus fugit. Analiza metafor czasu – propozycja metodologiczna, (w:) „Przegląd Socjologii Jakościowej” Tom II, nr 1, 2006, (na: http://www.qualitativesociologyreview.org/PL/volume2_pl.php).
XII. Analiza frazowa (nagłówków)
Na tych zajęciach przedstawimy przykład kolejnej metody, którą Fatyga skomponowała z kilku elementów omawianych już podczas zajęć, jak i zainspirowanych teoriami socjologicznymi, antropologicznymi, medioznawczymi i poetyką. Można jej używać do badania fraz tekstowych i innych niewielkich tekstów. Nazwa pochodzi od pierwszego zastosowania metody: do badania nagłówków (czyli tytułów, nadtytułów i podtytułów prasowych).
O
B. Fatyga, Analiza nagłówków (w:) Tejże (red.), Raport o prawie autorskim. (Dla Fundacji Nowoczesna Polska, 2013).
XIII. Metodyki badań dyskursu i rozmów potocznych, analiza ramowa oraz inne pomysły na rozwijanie badań
Na zajęciach zarysujemy te perspektywy i jedną z nich (wybraną przez uczestników) zajmiemy się nieco dokładniej. Pokażemy jak można badać rozmowy codzienne, np. metodą analizy konwersacyjnej oraz narzędziami literaturoznawczymi. Poznamy niektóre możliwości analizy dyskursów publicznych oraz różne zastosowania koncepcji ramy. Zastanowimy się nad znaczeniem tych metod w badaniu interakcji, określaniu stanu jednostek i grup społecznych. Kilka przykładów przeanalizujemy wspólnie.
O
1) M. Czyżewski, Teorie dyskursu i dyskursy teorii, [w:] „Kultura i społeczeństwo”, nr 2, 2013, ss. 3-25. Można też skorzystać z tekstu:
https://wydawnictwosedno.pl/wp-content/uploads/2017/08/Analiza-dyskursu_wprowadzenie.pdf
2) D. Rancew-Sikora, Analiza konwersacyjna jako metoda badania rozmów codziennych, Warszawa 2007, ss. 11-58.
D
Tomasz Olczyk, Ramy działania zbiorowego i rozgrywka interpretacyjno-narracyjna na Twitterze wokół hasztagu #AniJednejWięcej,https://studiamedioznawcze.eu/index.php/studiamedioznawcze/article/view/830
XIV. Interpretacja wyników, klasyfikacje i typologie, metody opisu
Omówimy szczegółowo możliwości generalizacji wyników uzyskanych w badaniu zaproponowanymi metodami. Powrócimy do kwestii reprezentatywności tego rodzaju wiedzy oraz jej weryfikowania, a także kwestii ilościowo-jakościowej charakterystyki proponowanej metodologii. Pokażemy jak konstruować typologie w procesie końcowej interpretacji wyników.
O
1) S. Nowak, Klasyfikacje i typologie, (w:) tegoż, Metodologia badań społecznych, Warszawa 1970, ss. 90-98.
XV. Metarefleksja. O czym pisać i jak pisać raport?
Na ostatnich zajęciach zastanowimy się wspólnie nad konstrukcją, kompozycją i stylem raportu z badania przygotowanego przez zespoły. Podczas tych zajęć przypomnimy sobie, jakie pytania mogliśmy stawiać badanym tekstom dzięki poznanym metodom, pomożemy dokonać wyboru jaki/e problem/y zostanie/zostaną zbadane dokładniej oraz omówimy jakie nowe zagadnienia wyłoniły się w trakcie procesu badawczego. Przede wszystkim jednak zajmiemy się refleksją nad rolą teorii jako źródła inspiracji, budowania kontekstów i ram interpretacyjnych dla uzyskanych wyników. Każdy zespół będzie proszony o przedstawienie pomysłu na swój raport, stanowiącego pracę zaliczeniową.
O
1) N. Reshef, Dodatek B: Zasady pisania raportu z badań, (w:) Ch.,D. Nachmiasowie, Metody badawcze w naukach społecznych, Poznań 2001, ss.568-578.
2) w zależności od tego, czym Państwo będą chcieli się zająć, trzeba będzie poszukać sobie literatury do zagadnienia, np. ról społecznych, uczestnictwa w kulturze, postrzegania Innego, związku między językiem a pozycją społeczną, etc.
D
1) M. Hammersley, P. Atkinson, Metody badań terenowych, rozdziały: roz. 9, Poznań 2000.